Prawo cytatu – Cytuj innych świadomie i zgodnie z prawem!

Na wstępie należy jasno odpowiedzieć, jakie rodzaje działalności twórczej są przedmiotem prawa autorskiego.

To praktycznie wszystkie jej przejawy, które mają indywidualny charakter niezależnie od ich wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia – krótko mówiąc wszystko co sobie wymyślicie i będzie to Wasz pomysł podlega ochronie.  Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 (Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83) wymienia wszystkie rodzaje twórczości, które podlegają ochronie:

1) wyrażone słowem, symbolami matematycznymi, znakami graficznymi (literackie, publicystyczne, naukowe, kartograficzne oraz programy komputerowe);
2)plastyczne;
3)fotograficzne;
4)lutnicze;
5)wzornictwa przemysłowego;
6)architektoniczne, architektoniczno – urbanistyczne i urbanistyczne;
7)muzyczne i słowno-muzyczne;
8)sceniczne, sceniczno-muzyczne, choreograficzne i pantomimiczne;
9)audiowizualne (w tym filmowe)
Sami widzicie,  że zakres działania wymienionej ustawy jest bardzo szeroki. W tym artykule zawęzimy tematykę do prawa cytatu. Prawo cytatu jest najbardziej wykorzystywanym prawem wynikającym z przepisów o dozwolonym użytku publicznym. Nic dziwnego, że w internecie krąży cały stek bzdur na jego temat. Dlatego postanowiłam zebrać kilka ważnych informacji, które pomogą Wam zrozumieć to zagadnienia – bardzo zresztą WAŻNE! Może dzięki nim obalimy w tym artykule kilka mitów?
PRAWO CYTATU
Czy wiecie czym jest cytat?
,,Cytat (łac. citatio, niem. Zitat) – dosłowne przytoczenie cudzych słów. Cytat w literaturze jest formą ekspresji artystycznej. Może mieć charakter jawny, w postaci wyraźnie wyróżnionego tekstu, lub niejawny, stanowiąc rodzaj aluzji.” źródło: wikipedia.org
Prawo cytatu w prawie polskim reguluje Art. 29 (Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83) cytowanej już ustawy. Który mówi: ,,Wolno przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości.”

Wynika z tego, że jest kilka sytuacji, w których możesz przytoczyć rozpowszechnione utwory plastyczne, fotograficzne lub drobne utwory (np. fraszki):

  • Twój przekaz nie zostanie prawidłowo zrozumiany przez odbiorcę jeśli nie powołasz się na fragment czyjegoś dzieła.
  • Chcesz dokonać konstruktywnej krytyki fragmentu dzieła (tzn. analizy krytycznej).
  • Dokładnie przyjrzeć się użytym środkom wyrazu i poszczególnym warstwom artystycznym.
  • Cytat nie tworzy samodzielnego dzieła, lub jest wrzucony tak z zachcianki a stanowi jedynie uzupełnienie większej całości twojego autorstwa i pełni funkcje dydaktyczne np. zamieszczenie fragmentu wykładu jakiegoś znanego profesora w książce naukowej.
  • Art. 29 ust. 1 (Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83) ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych brzmi:,,Wolno korzystać z utworów na potrzeby parodii, pastiszu lub karykatury, w zakresie uzasadnionym prawami tych gatunków twórczości” czyli dzięki prawie cytatu możemy posłużyć się fragmentami innych dzieł w celach artystycznych, jeśli jest to niezbędne.
  • Wolno korzystać z utworów lub ich fragmentów podczas ceremonii religijnych oraz uroczystości organizowanych przez władze publiczne – jeżeli nie osiągają przy tym bezpośrednio lub pośrednio korzyści majątkowej – czyli np. nie sprzedają na nie biletów.
  • wolno wykorzystywać utwory wystawione na stałe na ogólnie dostępnych drogach, ulicach placach – ale nie do tego samego użytku.
  • ,,Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej.” (Art. 43 Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83)
Jeśli idzie o formę graficzną nie ma zmiłuj się. Trzeba się trzymać sztywnych zasad. Jako twórca, nie możesz dopuścić do sytuacji, w której odbiorca nie będzie odróżniał twojego tekstu od cytowanego. Użyjesz takiej oprawy graficznej, czcionki, układu strony czy ilustracji…, które ukryją,  uniemożliwią lub utrudnią identyfikację prawdziwego autora cytowanego dzieła – w dodatku podpiszesz wszystko własnym imieniem i nazwiskiem!
To nie dopuszczalne i może powodować zarzut plagiatu i określone prawem kary… Cytat nie będzie plagiatem tylko i wyłącznie wtedy, kiedy będzie on częścią samodzielnego nowego utworu, który stanowi przejaw Twojej działalności twórczej o artystycznym charakterze. Dziełem nie można nazwać zlepka cytatów, dlatego zachowaj odpowiednie proporcje między ilością przytaczanych cudzych utworów a tworzonym przez siebie utworem.

,,Plagiat (łac. plagium, kradzież) – pojęcie z zakresu prawa autorskiego oznaczające skopiowanie cudzego utworu (lub jego części) wraz z przypisaniem sobie prawa do autorstwa poprzez ukrycie pochodzenia splagiatowanego utworu[1]. Może być nim obraz, grafika, fotografia, piosenka, wiersz, praca magisterska, praca doktorska, publikacja naukowa, jak również gra komputerowa. ” źródło: wikipedia.org

Pamiętajcie, że:

,,Można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej” (art. 34 Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83).

Inkorporowane fragmenty cudzego dzieła nie powinny być w żaden sposób modyfikowane co oznacza, że muszą być dokładnie przeniesione do nowego tekstu.

,,Wolno korzystać z utworu włączonego – w sposób niezamierzony do innego utworu, o ile nie ma on znaczenia dla tego utworu.” (art. 29 ust.2 Dz.U. 1994 Nr 24 poz. 83)

Test trzystopniowy prawa cytatu oprócz rzeczy, które omówiłam wcześniej cytat nie może naruszać:

  • normalnego korzystania z utworu,
  • nie może godzić w słuszne interesy stwórcy.
Jeśli chcecie dowiedzieć się więcej, obejrzycie film Pawła Opydo. Ten filmik w prosty i szybki sposób opisuje ogólne zagadnienia związane z prawem cytatu.

W miarę możliwości starałam się uzupełnić niektóre zagadnienia, których zabrakło w filmiku w swoim artykule. Czy mi się udało? Oceńcie sami. Liczę na wasze komentarze i uwagi, bo temat nie jest prosty i wymaga w mojej ocenie uwagi wszystkich, którzy korzystają z twórczości innych ludzi.
Pamiętajcie Ignorantia iuris nocet (łac. nieznajomość prawa szkodzi)
Nastogadka Julia; Prawo cytatu – Cytuj innych świadomie i zgodnie z prawem.

zobacz również:

Fotografia stokowa na topie! Nastogadka na Pixabay